Kadın Sufi İmgesi: Türkiye’de Manevi Rehberliğin Toplumsal Yüzü

Üsküdar Üniversitesi Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Öğretim Üyesi Dr. Arzu Eylül Yalçınkaya, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte kadın sufilerin manevi, kültürel ve toplumsal rollerini Harvard eğitiminde ortaya koydu. ABD’deki çalışmalarında Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet dönemlerinde yaşayan Hatice Cenan Sultan, Semiha Cemal Hanım, Samiha Ayverdi, Safiye Erol, Meşkûre Sargut ve Sofi Huri gibi isimleri, gelenek ile modernlik arasındaki köprü kuran öncü şahsiyetler olarak işaretledi.

“Bu kadınlar, resmi unvanlardan ziyade manevi rehberlikleriyle toplumsal birlik ve empatiyi güçlendirdiler. Onlar hep oradaydılar; gönül erleri yetiştiren gönül anneleri, kültürümüzün isimsiz mimarları oldular.”

Kadınlar geri plandaydı algısı bir yanılgı Tasavvuf geleneğinde kadınların genellikle görünürde olmamaları inancının aksine, Dr. Yalçınkaya, kadın sufilerin tarihsel olarak tasavvufun görünmez mimarları olduğunu vurguluyor. “İlk İslam asırlarından itibaren kadınlar tasavvuf yolunda varlık göstermiştir; ancak isimleri çoğu zaman kayda geçmemiştir.”

8. yüzyılda Rabia el-Adeviyye’nin, kadınların en yüksek manevi mertebelere ulaşabileceğini kanıtladığını belirten Yalçınkaya, Osmanlı dönemindeki rolün ise çoğunlukla tekke ve dergahların gönül mutfağını işletmek şeklinde olduğuna dikkat çekti. Ken’an Rifai Hazretleri’nin annesi Hatice Cenan Sultan’ın rolüne değinen araştırmacı, bir kadın sufinin toplumsal birlik ve empatiyi nasıl yücelttiğini örneklerle aktardı.

“Dolayısıyla ‘kadınlar geri plandaydı’ algısı, tarihin satır aralarını okumadığımızda ortaya çıkan bir yanılgıdır. Onlar hep oradaydı; gönül erleri yetiştiren gönül anneleri, kültürümüzün isimsiz mimarları oldular.”

Kadın sufilerin yaşam öyküleri birer yol haritası olarak görüldüğünde, modern dünyanın karmaşasında yön arayan kadınlar için bu hikâyeler ortak paydalarını ve değerlerini hatırlatıyor: �irade, sabır ve sevgiyle kendi nefislerini aşanların topluma ışık saçması.

Cumhuriyet’in ilk kadın felsefecilerinden Semiha Cemal Hanım’ın hayatı, akıl ile kalbin, bilim ile maneviyatın buluşması olarak betimlenirken; Samiha Ayverdi’nin romanlarıyla tasavvufun sevgi ve olgunlaşma prensiplerini geniş kitlelere taşıdığına işaret edildi. Safiye Erol’un bir kadının entelektüel ve manevî potansiyelini göstermek adına sunduğu örnek, Meşkûre Sargut Hanım’ın adanmışlığına ve hizmet bilincine vurgu yaptı. Sofi Huri’nin evrensel yaklaşımı, farklı kültürlerden gelen gençleri de kapsayarak hakikatin sınır tanımadığını hatırlattı.

Meşkûre Sargut Hanımefendi’nin modern kadınlar için adanmışlık destanı olarak nitelendirilmesi, onun yaşamının bu yönlerinin altını çizdi. Maneviyatın günlük hayatla bütünleşmesi gerektiğini vurgulayan Yalçınkaya, Samiha Ayverdi’nin kadının toplumsal uyumundaki rolünü şu sözlerle özetledi: “cemiyet ahenginin ipuçlarını elinde tutan ve aile kavramını petekleyip dolduran sırlı kuvvet”.

Toplumsal birliktelik ve empati, maneviyat arayışındaki herkese iyi gelecektir. Kadın sufilerin, TḊRKKAD gibi sivil toplum örgütleri üzerinden geleneksel maneviyatı modern toplum formuna adapte ettiklerini ve bu sürecin günümüzde STK’larda kadınların üstlenebileceği rol için yol gösterici olduğunu belirtti. Harvard Divinity School’a sunduğu araştırma önerisinin temelinde, Cumhuriyet döneminde manevi geleneğin arka planda sürdürülmesi yatıyor ve kadın sufilerin bu dönemde “modern Türkiye’de bir tür manevi arka plan liderliği” yaptığı ifade edildi.

Bu çalışmaların toplumsal hafızaya kazandırılmasıyla, tekkelerin resmen kapatıldığı dönemde bile manevi geleneğin sönmeyen ışığının kadınlar sayesinde devam ettiği vurgulandı. Sofi Huri gibi evrensel örneklerin İslam tasavvufunun kapsayıcılığını gösterdiğini söyleyen Yalçınkaya, yabancı meslektaşlarının bu hikayelere olan hayranlığını ve kültürel diplomasi gibi faydaları dile getirdi.

Son olarak, bu kadın sufilerin hayatlarından öğrenilecek daha çok ders bulunduğu ifade edildi: “Onları okudukça, anlattıkça hem kendimiz manevi olarak besleniyoruz hem de toplumumuza ilham olacak değerler kazandırıyoruz.”